Zorgverzekering in Duitsland: hoe het werkt

Wie in Duitsland gaat wonen of werken, merkt al snel dat de zorg daar anders is georganiseerd dan in Nederland. Er is geen basispakket bij één van een handvol verzekeraars die allemaal hetzelfde dekken; er is een wettelijk stelsel naast een particulier stelsel, met eigen regels over wie waar terechtkan. Voor wie net is verhuisd, met een grensarbeidersbaan werkt of met pensioen aan de andere kant van de grens gaat wonen, is het verschil goed te begrijpen zodra je weet welke vraag als eerste telt: val je onder de verzekeringsplicht in Duitsland, en zo ja, via welke route?

In het kort: iedereen die in Duitsland woont of werkt, moet een zorgverzekering hebben, en dat is óf de wettelijke gesetzliche Krankenversicherung (GKV) óf de particuliere private Krankenversicherung (PKV), waarbij niet iedereen vrij mag kiezen. Hieronder lees je hoe dat stelsel in elkaar zit.

Verzekeringsplicht: wie moet zich verzekeren?

Duitsland kent al jaren een algemene verzekeringsplicht: iedere ingezetene moet een zorgverzekering hebben, werknemer of niet. Voor de meeste werknemers en gepensioneerden gaat dat automatisch via de GKV. Zelfstandigen, ambtenaren en mensen met een hoog inkomen hebben meer keuzevrijheid en kunnen, onder voorwaarden, voor de PKV kiezen.

Gesetzliche (GKV) versus private (PKV) verzekering

De gesetzliche Krankenversicherung is het wettelijke stelsel, uitgevoerd door tientallen onderling concurrerende Krankenkassen. Ze bieden allemaal hetzelfde wettelijk verplichte pakket, en de premie is een percentage van je inkomen tot een bepaalde grens, aangevuld met een Zusatzbeitrag, een extra premie die elke Krankenkasse zelf vaststelt en die het verschil in premie tussen kassen verklaart. Werknemers betalen de premie samen met hun werkgever, ieder een deel.

De private Krankenversicherung werkt met een individueel getekende polis, waarbij de premie afhangt van leeftijd, gezondheid bij aanvang en het gekozen dekkingsniveau, niet van je inkomen. Overstappen mag niet iedereen: werknemers moeten doorgaans een bepaald inkomen structureel overschrijden voordat ze naar de PKV mogen, en die grens wordt jaarlijks vastgesteld, dus kijk het actuele bedrag na bij een adviseur voordat je een keuze maakt. Voor zelfstandigen en ambtenaren gelden andere toegangsregels. Een overstap terug naar de GKV is later niet altijd eenvoudig, dus deze keuze verdient nadenktijd, niet haast.

De Familienversicherung: gratis meeverzekeren

Een groot verschil met Nederland is de Familienversicherung. Binnen de GKV kunnen een niet of weinig verdienende partner en kinderen kosteloos meeverzekerd worden onder de polis van de hoofdverzekerde, zonder een eigen premie te betalen, zolang hun eigen inkomen onder een bepaalde grens blijft. Voor gezinnen met één kostwinner is dat een aanzienlijk voordeel ten opzichte van het Nederlandse systeem, waarin elke volwassene een eigen polis en premie heeft.

Grensarbeiders en gepensioneerden: het CAK en de S1

Woon je in Nederland en werk je in Duitsland, of andersom, dan ben je doorgaans sociaal verzekerd, en dus ook zorgverzekerd, in het land waar je werkt. Werk je in Duitsland en woon je in Nederland, dan val je onder de Duitse zorgverzekering, maar kun je in Nederland zorg krijgen via een verdragsregeling die via het CAK loopt: je meldt je daar aan met het formulier dat je Duitse verzekeraar afgeeft, en betaalt vervolgens een bijdrage aan het CAK in plaats van premie aan een Nederlandse zorgverzekeraar.

Voor gepensioneerden werkt het net iets anders. Ontvang je alleen een Duits pensioen en woon je in Nederland, dan blijf je doorgaans verzekerd in Duitsland en gebruik je in Nederland het formulier S1 om ingeschreven te worden bij het CAK. Heb je pensioen uit meerdere landen, dan bepaalt een aanwijsregel welk land verantwoordelijk is. Dit soort situaties is maatwerk; laat het narekenen zodra je met pensioen gaat of van baan wisselt, want een foute inschrijving kost tijd om te herstellen.

Een Krankenkasse kiezen

Binnen de GKV kun je vrij kiezen tussen de Krankenkassen, en overstappen kan met een opzegtermijn. Het wettelijke pakket is bij elke kas gelijk; het verschil zit in de Zusatzbeitrag, de service, extra vergoedingen zoals alternatieve geneeswijzen of een sportabonnement, en soms in de digitale dienstverlening. Voor nieuwkomers is het praktisch om te kiezen voor een Krankenkasse die ervaring heeft met internationale klanten of Engels- of Nederlandstalige ondersteuning biedt.

Hausarzt, Facharzt en de Überweisung

De Duitse zorg werkt met een lossere structuur dan de Nederlandse huisartsenzorg. Je hebt geen wettelijke verplichting om ingeschreven te staan bij één huisarts, maar in de praktijk kies je wel een vaste Hausarzt, die als eerste aanspreekpunt fungeert. Voor een specialist, de Facharzt, kun je in veel gevallen rechtstreeks een afspraak maken, zonder verwijzing. Sommige Krankenkassen bieden een Hausarztmodell aan waarbij je wel eerst langs de huisarts moet en daarvoor een lagere premie krijgt; in dat geval loopt de weg naar de specialist via een Überweisung, de Duitse verwijsbrief.

Zuzahlungen, Pflegeversicherung en Krankengeld

Bij medicijnen en sommige behandelingen betaal je een eigen bijdrage, de Zuzahlung, met een jaarlijks maximum waarboven je wordt vrijgesteld. Daarnaast is iedereen die in de GKV zit automatisch aangesloten bij de Pflegeversicherung, de verplichte verzekering voor langdurige zorg bij ouderdom of een beperking, vergelijkbaar in doel met de Nederlandse Wlz maar apart georganiseerd en gefinancierd. Word je langer ziek, dan betaalt de werkgever eerst een periode het loon door; raak je na ongeveer zes weken nog steeds arbeidsongeschikt, dan neemt de Krankenkasse het over met Krankengeld, een uitkering die een deel van je laatste inkomen dekt.

Tandartszorg: waarom Nederlanders de grens oversteken

Tandheelkundige zorg wordt door de GKV maar beperkt vergoed; voor kronen, bruggen en implantaten betaal je vaak een aanzienlijk eigen deel. Dat merk je ook aan de andere kant: veel Nederlanders in de grensstreek gaan juist voor hun tandarts naar Duitsland, omdat de prijs-kwaliteitverhouding daar voor bepaalde behandelingen gunstig uitpakt. In de bedrijvengids staan Nederlandstalige tandartsen in de Duitse grensstreek voor wie dat overweegt.

Waar vind je hulp in het Nederlands?

De keuze tussen GKV en PKV, de aanmelding bij het CAK en de vraag welk land bij jouw situatie verantwoordelijk is, zijn geen vragen die je in een middag uitzoekt. In de bedrijvengids voor Duitsland vind je Nederlandstalige dienstverleners, en voor de juridische kant van verzekeringen en contracten helpen Nederlandstalige advocaten en juristen in Duitsland. Wie het keurmerk draagt, is door ons gecontroleerd volgens de keurmerkstandaard; bij de anderen kijk je zelf even mee.

Werk je over de grens, lees dan ook ons artikel over werken in Duitsland als grensarbeider. Nederlandse verenigingen en netwerken in Duitsland vind je in de verenigingengids.