Met kinderen naar Duitsland verhuizen: school en opvang

Verhuizen met kinderen is altijd meer werk dan alleen voor jezelf, en in Duitsland komt daar een schoolsysteem bij dat op een paar essentiële punten anders in elkaar zit dan het Nederlandse. Kinderen worden er vroeger dan in Nederland in een schooltype ingedeeld, scholen gaan in veel gevallen al vroeg in de middag uit, en leerplicht is er zonder uitzondering: thuisonderwijs is in Duitsland niet toegestaan. Wie dat van tevoren weet, plant de verhuizing met de kinderen erbij in plaats van erna.

In het kort: voor kinderopvang heb je vanaf de eerste verjaardag wettelijk recht op een Kita-plek, al zijn er in de praktijk wachtlijsten. Na de Grundschule volgt in de meeste deelstaten al rond het tiende jaar een keuze tussen schooltypen. Schoolplicht is absoluut, kinderbijslag en ouderschapsverlof bestaan in een Duitse variant, en de Nederlandse taal hou je zelf actief bij via een NTC-school.

Kita en Kindergarten: recht op een plek, maar wachtlijsten

Vanaf de eerste verjaardag heeft ieder kind in Duitsland wettelijk recht op een plek in de kinderopvang, de Kita, een Rechtsanspruch die gemeenten verplicht om voldoende plekken te organiseren. In de praktijk is dat recht niet overal even goed ingelost: in populaire wijken van grote steden bestaan wachtlijsten van maanden tot langer dan een jaar, terwijl je op het platteland vaak sneller terecht kunt. Schrijf je kind daarom zo vroeg mogelijk in, bij voorkeur al voor de geboorte of direct bij aankomst, en bij meerdere Kitas tegelijk.

De kosten voor Kita-opvang worden per deelstaat en soms per gemeente vastgesteld, en verschillen sterk: sommige deelstaten hebben de bijdrage voor ouders de afgelopen jaren verlaagd of afgeschaft, andere rekenen een inkomensafhankelijk tarief. Check de regeling in jouw toekomstige woonplaats, want een landelijk gemiddelde bestaat hier niet echt.

De Grundschule en de vroege splitsing daarna

Alle kinderen beginnen op hun zesde aan de Grundschule, de basisschool, die in de meeste deelstaten vier jaar duurt, in Berlijn en Brandenburg zes jaar. Wat daarna volgt, is voor Nederlandse ouders vaak wennen: rond het tiende levensjaar krijgt elk kind een schooladvies en gaat het naar een van meerdere schooltypen, zoals de Hauptschule, gericht op praktisch vervolgonderwijs, de Realschule, een middenweg, het Gymnasium, gericht op de universiteit, of de Gesamtschule, een gecombineerde vorm die in sommige deelstaten populairder is dan in andere. Deze indeling, en hoe streng of flexibel de overstap tussen schooltypen daarna nog is, verschilt per deelstaat, omdat onderwijs in Duitsland een bevoegdheid van de deelstaten is en geen landelijk beleid kent. Verhuis je binnen Duitsland van de ene naar de andere deelstaat, dan kan het systeem er behoorlijk anders uitzien.

Schulpflicht: leerplicht zonder thuisonderwijs

Duitsland kent een absolute Schulpflicht, leerplicht, vanaf ongeveer het zesde jaar. Anders dan in Nederland is thuisonderwijs in Duitsland niet toegestaan, op een enkele medische uitzondering na; elk leerplichtig kind moet fysiek naar een erkende school. Voor gezinnen die gewend waren aan wereldscholen of thuisonderwijs is dit een van de grootste aanpassingen bij een verhuizing naar Duitsland.

Je kind inschrijven: de school en het Schulamt

De inschrijving bij een school verloopt via het lokale Schulamt, het schoolbureau van de deelstaat of gemeente, dat op basis van je woonadres bepaalt bij welke school je kind wordt ingedeeld, tenzij je voor een school met vrije toelating kiest. Neem bij de inschrijving het geboortebewijs van je kind, je Anmeldung bij de gemeente en eerdere schoolrapporten mee. Verhuis je midden in een schooljaar, dan is instroom meestal mogelijk, maar de wachttijd en de precieze procedure verschillen per gemeente; neem hierover ruim op tijd contact op, bij voorkeur voordat je definitief verhuist.

Deutsch als Zweitsprache en Willkommensklassen

Kinderen die nog geen of weinig Duits spreken, komen in veel gemeenten eerst terecht in een Willkommensklasse, een intensieve instapklas gericht op Deutsch als Zweitsprache, waarna ze doorstromen naar een reguliere klas zodra hun taalniveau dat toelaat. Hoelang dat duurt en hoe de instroom precies verloopt, verschilt per school en per deelstaat. Voor jongere kinderen gaat het leren van het Duits vaak vanzelf via de Kita of de Grundschule; voor tieners die al middenin het voortgezet onderwijs zitten, is de aanpassing meestal het grootst.

Internationale scholen in de grote steden

In de grote steden, Berlijn, München, Frankfurt, Hamburg en Düsseldorf voorop, zijn internationale scholen te vinden die lesgeven in het Engels en soms een internationaal curriculum volgen. Dat is een uitkomst voor gezinnen die maar tijdelijk in Duitsland zitten of die de overstap naar het Duitse systeem te groot vinden, maar het kost in de regel schoolgeld en de plekken zijn beperkt, met wachtlijsten die eerder regel dan uitzondering zijn. Voor een langere vestiging in Duitsland kiezen de meeste Nederlandse gezinnen toch voor het reguliere Duitse systeem, al was het maar omdat hun kinderen daarmee sneller en beter Duits leren.

Kindergeld en Elterngeld

Duitsland kent net als Nederland een kinderbijslag, het Kindergeld, die wordt uitgekeerd aan wie in Duitsland werkt of woont met kinderen, en een vorm van betaald ouderschapsverlof, het Elterngeld, dat na de geboorte een deel van het gederfde inkomen compenseert voor een periode die ouders onderling kunnen verdelen. Beide regelingen kennen eigen aanvraagprocedures, bij de Familienkasse voor het Kindergeld en de Elterngeldstelle van je deelstaat voor het Elterngeld, en de precieze bedragen en voorwaarden veranderen van tijd tot tijd. Vraag de actuele situatie na zodra je in Duitsland bent ingeschreven.

Ganztagsschule of een halve schooldag: gevolgen voor werkende ouders

Een groot verschil met Nederland zit in de schooltijden. Veel Duitse scholen, zeker buiten de grote steden, zijn traditioneel Halbtagsschulen: de kinderen zijn rond het middaguur of vroege middag al vrij, en een warme lunch of naschoolse opvang is niet overal vanzelfsprekend geregeld. Steeds meer scholen zijn omgevormd tot Ganztagsschule, met een volledige schooldag inclusief lunch en begeleide activiteiten, maar het aanbod verschilt sterk per deelstaat en per school. Voor ouders die allebei werken, is dit een van de eerste dingen om bij een school na te vragen, want een halve schooldag heeft directe gevolgen voor hoe je je werkweek indeelt.

Na school: de Hort

Waar een Ganztagsschule ontbreekt, vullen ouders de middag vaak in met een Hort, naschoolse opvang die los van de school wordt georganiseerd, vergelijkbaar met de Nederlandse buitenschoolse opvang. De beschikbaarheid en kosten van een Hort-plek verschillen net als bij de Kita sterk per gemeente, en ook hier geldt: vroeg aanmelden werkt het beste.

De Nederlandse taal bijhouden

Wie in Duitsland woont, ziet het Nederlands van de kinderen vanzelf wegzakken zodra het Duits de voertaal wordt op school en met vriendjes. Op meerdere plekken in Duitsland zijn NTC-scholen actief, Nederlandse taal en cultuur-lessen die op zaterdag of doordeweeks na school worden gegeven en die kinderen helpen het Nederlands op niveau te houden, wat later een terugkeer naar Nederland of het volgen van Nederlands onderwijs op afstand vergemakkelijkt. Welke NTC-initiatieven en Nederlandse oudergroepen er in jouw regio actief zijn, vind je in de verenigingengids voor Duitsland.

Waar vind je hulp in het Nederlands?

De keuze van school en schooltype heeft in Duitsland meer gewicht dan in Nederland, omdat hij vroeger valt en minder makkelijk terug te draaien is. In de bedrijvengids voor Duitsland vind je Nederlandstalige dienstverleners die gezinnen met een verhuizing helpen, en voor de zorgkant van je gezin is er ons artikel over de zorgverzekering in Duitsland. Een huurwoning in de buurt van een goede school zoek je met de tips uit huis huren in Duitsland, en de volgorde van alle stappen bij een verhuizing staat in het stappenplan voor emigreren naar Duitsland.