Werken in loondienst in Duitsland: het Duitse arbeidscontract

Steeds meer Nederlanders verhuizen niet naar Duitsland om er voor zichzelf te beginnen, maar om er in loondienst te gaan werken. Ze wonen in Keulen, München, Berlijn of Frankfurt, hebben een Duitse werkgever en krijgen een Duits arbeidscontract op de mat. Dat is een andere situatie dan die van de grensarbeider die in Nederland blijft wonen en dagelijks de grens oversteekt: wie in Duitsland woont en werkt, valt voor alles onder het Duitse stelsel, van de proeftijd tot de loonstrook tot het pensioen. Woon je zelf in Nederland en werk je in Duitsland, lees dan eerst ons artikel over werken in Duitsland als grensarbeider, want daar gelden andere regels voor belasting en sociale zekerheid.

In het kort: het Duitse arbeidsrecht kent een langere proeftijd dan je in Nederland gewend bent, een belastingklasse die rechtstreeks invloed heeft op je nettoloon, en een cao die in veel sectoren meer regelt dan de wet zelf doet. Vakantiegeld en een extra maand salaris zijn niet wettelijk verplicht maar in de praktijk gangbaar, en stevige ontslagbescherming begint pas na een half jaar in dienst.

Het Arbeitsvertrag: proeftijd, tijdelijk en vast

Een Duits arbeidscontract, de Arbeitsvertrag, begint bijna altijd met een proeftijd, de Probezeit. Die duurt in de praktijk vaak zes maanden, het wettelijke maximum, ook al mag een werkgever voor korter kiezen. In die periode geldt een korte opzegtermijn van twee weken voor beide kanten, zonder dat er een reden hoeft te worden gegeven. Dat is aanzienlijk losser dan de bescherming die daarna volgt, dus de eerste maanden zijn in Duitsland net zo bepalend als bij ons.

Daarnaast maakt het uit of je contract befristet is, tijdelijk, of unbefristet, vast. Een tijdelijk contract zonder specifieke reden mag in beginsel voor maximaal twee jaar worden aangegaan en binnen die periode een beperkt aantal keren worden verlengd. Duitse werkgevers gebruiken dat vaker en langer dan Nederlandse, dus vraag bij een aanbod altijd expliciet naar het type contract en de duur, en laat je niet verrassen door een verlenging die eigenlijk het einde van de rit betekent.

Steuerklassen: wat ze doen met je nettoloon

Duitsland kent zes belastingklassen, de Steuerklassen, die bepalen hoeveel loonbelasting je werkgever maandelijks inhoudt. Alleenstaanden vallen doorgaans in klasse I, getrouwde stellen kunnen kiezen tussen een combinatie van klasse III en V of allebei klasse IV, afhankelijk van hoe de inkomens zich tot elkaar verhouden. De keuze verandert niet hoeveel belasting je uiteindelijk over het jaar betaalt, want dat wordt bij de jaarlijkse aangifte rechtgetrokken, maar wel hoeveel er maandelijks van je loon afgaat. Wie in klasse V zit, ziet een fors lager nettoloon dan een collega met hetzelfde brutosalaris in klasse III.

Je Steuerklasse staat op je loonstrook, de Lohnabrechnung, samen met de ingehouden loonbelasting, de solidariteitstoeslag en de sociale premies. Lees die strook de eerste maanden goed door: fouten in de klasse-indeling, bijvoorbeeld na een huwelijk of een verhuizing, corrigeer je het snelst zelf bij het Finanzamt.

Sociale premies: samen gedragen

Anders dan in Nederland worden de sociale premies in Duitsland ongeveer gelijk verdeeld tussen werkgever en werknemer. Ze dekken de wettelijke ziektekostenverzekering, de pensioenverzekering, de werkloosheidsverzekering en de verzekering voor langdurige zorg. Je werkgever houdt jouw helft in op het brutoloon en dat bedrag zie je terug op de Lohnabrechnung als aparte posten. De percentages worden jaarlijks vastgesteld, dus een concreet bedrag noemen heeft weinig zin; kijk het actuele percentage na op je loonstrook.

Hoeveel vakantie heb je?

Het wettelijke minimum aan vakantiedagen in Duitsland wordt in werkdagen geteld, uitgaand van een werkweek van zes dagen, en komt neer op vier weken per jaar. Bij een gewone vijfdaagse werkweek reken je dat om naar minder dagen dan het getal in de wet doet vermoeden. In de praktijk geven de meeste Tarifverträge en individuele contracten aanzienlijk meer, vaak rond de dertig dagen. Vraag bij een aanbod dus niet naar het wettelijk minimum, maar naar het werkelijke aantal dagen in je contract of je cao.

Ontslagbescherming en opzegtermijnen

Na de proeftijd verandert er veel. Werk je langer dan zes maanden bij een bedrijf met meer dan tien werknemers, dan geldt de Kündigungsschutz, de Duitse ontslagbescherming. Een werkgever moet dan een geldige reden hebben, zoals bedrijfseconomische noodzaak, gedrag of functioneren, en de regels daarvoor liggen strikter vast dan in veel andere landen. Voor kleinere bedrijven geldt deze bescherming niet op dezelfde manier.

De wettelijke opzegtermijn na de proeftijd is minimaal vier weken, tegen de vijftiende of het einde van een kalendermaand, en loopt op naarmate je langer in dienst bent. Veel contracten en cao's kennen langere termijnen. Word je toch ontslagen en vind je dat onterecht, dan moet je snel zijn: een bezwaar tegen een ontslag moet binnen drie weken bij het Arbeitsgericht worden ingediend, anders vervalt je recht om het aan te vechten.

De Betriebsrat: medezeggenschap op de werkvloer

Veel Duitse bedrijven met meer dan vijf werknemers hebben een Betriebsrat, een ondernemingsraad die is gekozen door het personeel. De Betriebsrat heeft relatief veel bevoegdheden, van meebeslissen over werktijden tot inspraak bij reorganisaties en zelfs bij individuele ontslagen. Als nieuwkomer is het de moeite waard om te weten of er een Betriebsrat is en wie erin zit, want dat is vaak de plek waar je uitleg krijgt over wat er in je contract en je cao staat.

Ziek melden: de doktersverklaring

Duitsland is strikter dan Nederland over ziekmelden. Je moet je werkgever meteen op de eerste ziektedag informeren, en binnen enkele dagen een doktersverklaring, de Arbeitsunfähigkeitsbescheinigung, kunnen overleggen. Bij de meeste huisartsen gaat die verklaring inmiddels automatisch digitaal naar je werkgever en je Krankenkasse. Blijf je langer ziek, dan betaalt je werkgever een aantal weken het loon door, waarna de wettelijke ziektekostenverzekering de uitkering overneemt. Meld je te laat, dan kan je werkgever de loondoorbetaling weigeren.

Weihnachtsgeld, Urlaubsgeld en de Tarifvertrag

Een dertiende maand rond kerst, het Weihnachtsgeld, en een extra uitkering bij de zomervakantie, het Urlaubsgeld, zijn in Duitsland niet wettelijk verplicht. Ze komen voort uit de cao, de Tarifvertrag, of uit de gewoonte binnen een bedrijf, en dat verschilt enorm per sector en per regio. In de metaalindustrie en bij grote industriële bedrijven zijn ze vaak vast onderdeel van de beloning, in kleinere dienstverlenende bedrijven soms niet. Vraag er bij een aanbod expliciet naar, want het maakt een reëel verschil in wat je jaarlijks overhoudt.

Solliciteren op zijn Duits

De Duitse sollicitatiecultuur is formeler dan de Nederlandse. Een Lebenslauf bevat vaak nog een pasfoto, ook al is dat wettelijk niet verplicht. Belangrijker zijn de Zeugnisse: officiële beoordelingen van eerdere werkgevers, het Arbeitszeugnis, geschreven in een eigen, formele taal waarin subtiele formuleringen een heel andere boodschap overbrengen dan de letterlijke woorden suggereren. Een Nederlandse referentiebrief wordt in Duitsland niet op dezelfde manier gelezen; laat je cv en motivatie waar mogelijk nakijken door iemand die de Duitse conventies kent.

Je diploma laten erkennen

Voor gereguleerde beroepen, zoals arts, verpleegkundige, leraar, advocaat of een aantal ambachten, moet je je Nederlandse diploma laten erkennen via een procedure die Anerkennung heet, bij de bevoegde instantie voor dat beroep. Zonder die erkenning mag je het beroep in Duitsland niet uitoefenen, ook al ben je er in Nederland toe bevoegd. Voor de meeste andere functies is formele erkenning niet nodig en telt vooral wat een werkgever aan je diploma en ervaring waardeert. Reken bij een gereguleerd beroep op een procedure die maanden kan duren.

Duits spreken op de werkvloer

In internationale bedrijven in Berlijn of Frankfurt kom je een heel eind met Engels, maar op de meeste Duitse werkvloeren is Duits de voertaal, ook bij de koffieautomaat. Contracten, cao-teksten en interne regelingen zijn vrijwel altijd in het Duits opgesteld. Wie serieus in loondienst in Duitsland wil werken, doet er goed aan om voor vertrek al een basis Duits te hebben en die na aankomst snel uit te breiden.

Waar vind je hulp in het Nederlands?

Een Duits arbeidscontract goed laten nakijken voordat je tekent, is geen overbodige luxe, zeker bij een tijdelijk contract of een functie waar een Anerkennung voor nodig is. In de bedrijvengids staan Nederlandstalige advocaten in Duitsland die arbeidsrecht als specialisme hebben. Voor de fiscale kant van je nieuwe leven in Duitsland lees je belasting in Duitsland als Nederlander, en voor de zorgverzekering die bij je nieuwe baan hoort is er een apart artikel. Wie op zoek is naar andere Nederlanders in de buurt vindt de verenigingen in de verenigingengids. Wie liever voor zichzelf begint in plaats van in loondienst, leest bedrijf starten in Duitsland als Nederlander.